Grote vraagtekens bij immuniteit tegen nieuwe virusvarianten

Nieuw onderzoek naar resistentie tegen antilichamen (preprint)

Als je eerder besmet bent geraakt met het SARS-CoV-2 virus, ben je meestal voor bepaalde tijd beschermd tegen herinfectie. Volgens een nieuwe studie kan de nieuwe variant 501Y.V2 die immuniteit omzeilen, waardoor mensen die eerder besmet raakten en misschien ook mensen die gevaccineerd zijn, risico lopen opnieuw besmet te raken.

Mensen die hersteld zijn van een SARS-CoV-2-infectie, worden meestal beschermd tegen een tweede besmetting (herinfectie). Dit komt doordat ze neutraliserende antilichamen ontwikkelen die minstens een aantal maanden in hun bloed blijven. Het is echter onzeker hoe goed die antilichamen beschermen tegen mutaties van het virus.

In december 2020 werden een aantal nieuwe varianten ontdekt. Variant B.1.1.7, de ‘Britse variant’, verspreidt zich ook in Nederland. Het RIVM schat dat van de mensen die afgelopen week besmet werden, er ongeveer 10% de meer besmettelijke variant B.1.1.7 heeft. Het Pfizer vaccin, waar ook Nederland in deze eerste vaccinatieronde mee vaccineert, lijkt voldoende te beschermen tegen deze variant. Maar andere varianten, die onder meer worden gevonden in Zuid-Afrika en Brazilië, lijken te kunnen ontsnappen aan neutraliserende antilichamen, waardoor nog onzeker is of de vaccins er voldoende bescherming tegen bieden.

Evolutionair voordeel

Hoewel de varianten uit het Verenigd Koninkrijk, Zuid-Afrika en Brazilië eenzelfde soort mutatie kennen, zijn ze toch verschillend. Alle drie de varianten blijken meer overdraagbaar te zijn, waardoor ze zich sneller verspreiden. Het feit dat mutaties in het spike-eiwit N501Y in korte tijd nu drie keer – onafhankelijk van elkaar – zijn opgedoken, suggereert dat ze een evolutionair voordeel kennen en andere varianten van het virus kunnen verdringen.

Maar de varianten die onder meer in Zuid-Afrika en Brazilië werden gevonden hebben misschien een bijkomend voordeel. Een recente studie suggereert dat virussen met de E484K-mutatie mogelijk beter zijn in het ontwijken van antilichamen uit het bloedplasma van herstelde COVID-19-patiënten. Wetenschappers vragen zich nu af of de varianten in Zuid-Afrika en Brazilië zich juist verspreiden omdat ze dit kleine voordeel hebben bij het overwinnen van eerdere immuniteit. 

Het virus is resistent geworden

De variant 501Y.V2 kent negen spike-mutaties. De belangrijkste spike-mutaties in deze variant, K417N en E484K, hebben belangrijke consequenties voor de immuniteit. Deze mutaties werd gevonden in de virusstammen B.1.1.248 (in omloop in Brazilië) en B.1.351 (in omloop in Zuid-Afrika, Namibië, Zambia en Botswana). Deze virusstammen ontstonden dus onafhankelijk van elkaar, maar kennen een gelijksoortige mutatie. En het zijn deze mutaties, die onderzoekers zorgen baart.

Het Zuid-Afrikaanse Nationaal Instituut voor Overdraagbare ziekten stelt in een verklaring op haar website: “Antilichamen binden aan specifieke delen van het spike-eiwit die zijn gemuteerd in de nieuwe variant (K417N en E484K). We weten nu dat deze mutaties ervoor hebben gezorgd dat het virus resistent is geworden tegen neutralisatie van antilichamen.” Uit afgenomen bloedmonsters blijkt dat van de helft van de mensen die zijn getest, alle neutraliserende activiteit verloren was gegaan, waardoor ze mogelijk niet langer beschermd zijn tegen herinfectie. Bij de andere helft van de geteste personen waren de niveaus van antilichamen verlaagd. Het risico op herinfectie in deze gevallen is nog niet bekend. 

Uit nieuw onderzoek blijkt dat mutant 501Y.V2 ontsnapt aan antilichamen en dat deletie van drie aminozuren de aanmaak van afweerstoffen dramatisch wijzigt. Uit de studie blijkt dat ook mensen die eerder Covid-19 hebben gehad, een aanzienlijk risico hebben opnieuw besmet te raken met een van de nieuwe varianten van het coronavirus.

Ook de vaccins moeten evolueren

Deze ontwikkelingen hebben ook gevolgen voor de effectiviteit van de vaccins, die juist zijn ontworpen op immuunreacties op het spike-eiwit. De vaccins kunnen tegen deze nieuwe varianten minder werkzaam zijn. Toch blijft nog een aanzienlijk deel van de eerder aangemaakte antilichamen actief tegen 501Y.V2 en is het nog onbekend wat de werkzaamheid zal zijn van T-celreacties, die ook een rol spelen in de immuniteit tegen het virus. Het Zuid-Afrikaanse Instituut voor Overdraagbare ziektenzegt daarover: “Ook al zou de werkzaamheid van de vaccins met 50 procent verminderen, dan bieden ze alsnog een bepaalde bescherming”. Er bestaat echter nog grote onzekerheid over zowel de mate van bescherming tegen infectie, als over hoe goed de vaccins beschermen tegen ernstige ziekte. Wat wel zeker is: de nu ontwikkelde vaccins zullen op zichzelf geen einde kunnen maken aan de pandemie.

Het virus muteert en de nieuwe mutanten blijken dus een evolutionair voordeel te hebben. De vaccins zullen mee moeten evolueren. Vaccinproducenten zullen hun vaccins misschien wel periodiek moeten bijwerken als meer mutaties zoals E484K zich opstapelen. Volgens de fabrikanten kunnen de huidige mRNA COVID-19 vaccins in slechts zes weken worden geüpdatet. Maar productie op grote schaal en de distributie wereldwijd zal, net zoals nu, voorlopig nog een lange tijd in beslag nemen.

Daarnaast suggereren onderzoekers dat vaccins waarvan de werkzaamheid grotendeels afhankelijk is van reacties op het S- antigeen, inherent beperkt zijn door de opkomst van nieuwe stammen en daardoor frequent moeten worden herontworpen. Een vaccin dat een krachtige T-celrespons oproept, zou veel minder onderhevig zijn aan veranderingen als gevolg van opeenvolgende mutaties en zou een betere en efficiëntere bescherming tegen de ziekte COVID-19 bieden.

Andere preventieve maatregelen geven de beste bescherming

De varianten met deze mutaties verspreiden zich snel. Variant B.1.1.248 is in omloop in Brazilië, en lijkt in de zwaar getroffen stad Manaus snel aan terrein te winnen. Deze variant werd ook gevonden in Japan. Variant B.1.351 is nu de dominante variant in Zuid-Afrika en Zambia, en werd al aangetroffen in minstens 12 andere landen, waaronder ook 1 geval in Nederland.

Aangezien de kans groot is dat mensen die eerder besmet raakten met het coronavirus opnieuw besmet kunnen raken door een van de nieuwe varianten en het virus zich bovendien nog altijd verder ontwikkelt, is het steeds minder waarschijnlijk dat immuniteit op korte termijn door vaccins bereikt kan worden.

Het Zuid Afrikaanse Instituut voor Overdraagbare ziekten waarschuwt er daarom voor dat het belangrijk is dat mensen die eerder COVID-19 hebben gehad, zich aan de voorzorgsmaatregelen blijven houden. “Onszelf beschermen door middel van mondneusmaskers, regelmatig handen wassen of ontsmetten, oppervlakken schoonmaken en sociale afstand nemen, blijven de beste verdediging tegen alle SARS-CoV-2-virussen, inclusief de nieuwe varianten.”

Nieuws uit Nederland op 20 januari 2021:
De Telegraaf: Volgens Van Dissel is vaccin mogelijk niet bestand tegen Zuid-Afrikaanse en Braziliaanse coronamutant.
Volkskrant: Virologen slaan alarm: mensen kunnen een tweede keer besmet raken met coronamutanten

NB: Dit kwam op 20 januari in het nieuws bij CNN.com en gaat om een preprint publicatie van een vroege studie. Resultaten uit het onderzoek zijn niet door andere wetenschappers getoetst.
Laatste update: 20-1-2021 17:13
Foto: Harryarts

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *